Problemy z koncentracją u dzieci i uwagą
Zaburzenia koncentracji u dzieci – co to oznacza?
W trudnościach z utrzymaniem koncentracji uwagi oraz nieuwagą dziecko łatwo się rozprasza, często rozpoczyna, ale nie kończy aktywności oraz miewa problemy z organizacją swojej pracy lub zabawy. Ponadto, może nie słuchać poleceń do końca, szczególnie jeśli są one skomplikowane i zawierają wiele wątków następujących po sobie.
Problemy z koncentracją uwagi z reguły nie występują samodzielnie i w izolacji od innych. Mogą współwystępować z nadmiernym zmęczeniem u dziecka, przebodźcowaniem, frustracją czy lękami, ale również w zaburzeniach pracy układu nerwowego i neuroróżnorodnością, w tym ADHD. Ważne, by opiekunowie dostrzegli, czy deficyty uwagi towarzyszą dziecku od jakiegoś czasu, od lat, czy pojawiły się nagle w wyniku jakiegoś zdarzenia lub ciągu zdarzeń, np. trudności szkolnych.
Znaczenie ma również, do jakiego stopnia objawy nieuwagi zakłócają dziecku (jak również jego otoczeniu) codzienne funkcjonowanie oraz czy występuje w jednym czy w więcej niż jednym środowisku, np. zarówno w szkole, jak i w przedszkolu czy w szkole. Przykładowo, mogą się one przejawiać w trudnościach z organizacją wyjścia z domu rano: ubieraniem, myciem, lub później w pracy szkolnej. Ma również znaczenie, czy nieuwaga dotyczy także funkcji wykonawczych, w tym planowania i kontroli zachowania oraz impulsywności. W przypadku postępujących lub przedłużających się objawów, wszystkie te aspekty warto zanotować i podać diagnoście, np. pediatrze, psychologowi czy pedagogowi.
Problemy z koncentracją uwagi u dzieci – przyczyny
Koncentracja uwagi a uwaga, chociaż są to pojęcia często stosowane zamiennie, nie są tym samym. Koncentracja oznacza umiejętność skupiania i utrzymywania uwagi na jednym czynniku, bodźcu bądź zadaniu przez dłuższy czas. Uwaga obejmuje szerszy zakres zjawisk, w tym koncentrację, ale również trwałość, selektywność, przerzutność i podzielność.
Przyczyn nieuwagi może być kilka i mogą wynikać z podłoża neurorozwojowego, ale również trudności natury emocjonalnej, poznawczej, zdrowia fizycznego czy specyficznych trudności szkolnych, w tym dysleksji. Dlatego w pierwszej kolejności należy skonsultować się z pediatrą lub lekarzem rodzinnym, który wykluczy somatyczne przyczyny takiego stanu, np. awitaminozę, pasożyty, zaburzenia pracy tarczycy lub neurologiczne.
Bardzo częstą przyczyną nieuwagi jest ADHD. Oznacza to problemy z utrzymaniem skupienia, organizacją działania, a także doprowadzaniem zadań do końca przez częste rozpraszanie i nieumiejętność przerzucania uwagi. Nieuwaga w ADHD nie jest zwykłym rozkojarzeniem, tylko zespołem objawów w różnych środowiskach, w których funkcjonuje dziecko. ADHD w szerszym kontekście może sprzyjać nieprawidłowemu rozwojowi poznawczemu, znacznym obniżeniu samooceny i zakłócaniu motywacji wewnętrznej w osiąganiu celów, jeśli dziecko nie otrzyma wsparcia.
Do innych potencjalnych przyczyn nieuwagi u dzieci należą: stres i lęk, niedostateczna ilość snu lub jego zła jakość, trudności w uczeniu się, np. niezrozumienie materiału szkolnego i zaburzenia z grupy dysleksji, przeciążenie bodźcami, a także obniżony nastrój. Przyczyną może być również niedopasowanie wymagań do wieku i możliwości dziecka, bo chociaż u większości rozwój przebiega standardowo, w niektórych aspektach może on on czasowo rozkładać się nierównomiernie.
Problem z koncentracją u dzieci i uwagą a styl życia
Poza czynnikami związanymi z funkcjami poznawczymi, zdrowiem somatycznym czy psychicznym istnieją czynniki związane ze stylem życia dziecka, które mogą negatywnie wpływać na poziom uwagi u dzieci. Podstawowym z nich jest niedospanie wynikające z krótkiego czasu snu lub jego złej jakości. Należy w tym przypadku zadbać przede wszystkim o higienę snu, szczególnie u dzieci starszych i nastolatków.
Kolejnym, bardzo istotnym, czynnikiem mogącym wpływać na uwagę, koncentrację uwagi oraz inne funkcje poznawcze, jest czas ekranowy, tj. spędzany przed ekranem telefonu, komputera lub telewizora. Czas ekranowy może wiązać się z większą liczbą bodźców rozpraszających, oraz utrudniać zasypianie poprzez zaburzanie rytmu okołodobowego związanego ze zmniejszeniem wydzielania melatoniny i utrudnianie relaksacji. Jeśli chodzi o czas ekranowy, szczególną uwagę warto zwrócić na nadużywanie Internetu, w tym mediów społecznościowych oraz krótkie formy rozpraszające uwagę (np. rolki).
Kolejnym jest brak ruchu i aktywności fizycznej w ciągu dnia. Ruch pomaga utrzymywać sprawność funkcji wykonawczych i poznawczych – stymuluje elastyczność poznawczą oraz rozwijanie pamięci roboczej. Ponadto, zachowania siedzące nie sprzyjają poprawie nastroju i regulacji emocji, które mogą mieć znaczenie dla wzmacniania funkcji uwagi. Aktywność fizyczna stanowi dla dziecka (a także osoby dorosłej) naturalne wsparcia dla funkcji wykonawczych.
Znaczenie ma także sposób odżywiania w ciągu dnia. Jeżeli w diecie znajduje się dużo cukrów prostych, poziom glukozy, a więc podstawowego paliwa dla mózgu, będzie szybko rósł, ale później zacznie szybko spadać, co w konsekwencji ograniczy poziom koncentracji oraz uwagi. Dieta bogata w węglowodany proste nie sprzyja więc nie tylko osiąganiu i utrzymaniu prawidłowej masy ciała, ale również pracy mózgu i całego układu nerwowego. To samo dotyczy produktów wysoko przetworzonych – często nie zawierają one zbyt wiele błonnika i mikroskładników niezbędnych dla układu nerwowego.
W dzisiejszych czasach niestety przewlekły stres dotyczy również dzieci, co jest związane m.in. z natężeniem nauki. Coraz częściej dzieci i młodzież doświadczają również objawów zaburzeń lękowych oraz depresyjnych, więc jeśli opiekunowie zauważają przedłużające się pogorszenie nastroju, nagłą zmianę zainteresowań oraz symptomy stresu, powinni poradzić się specjalisty w zakresie zdrowia psychicznego.
Jak wspierać koncentrację uwagi u dzieci?
W pierwszej kolejności warto wykluczyć somatyczne przyczyny trudności z uwagą oraz koncentracją, ponieważ ich przeoczenie może utrudniać właściwą ocenę funkcjonowania dziecka i opóźniać wdrożenie wsparcia. Jeżeli somatycznie dziecko lub nastolatek jest zdrowe (a także jeśli wymaga leczenia bądź suplementacji), można wprowadzić kilka pomocnych strategii, które nie kolidują z leczeniem medycznym. Podstawą w tym przypadku powinien być sen oraz higiena snu, tj.:
- eliminacja czasu ekranowego i nauki na min. godzinę przed snem
- ustalenie godzin zasypiania i budzenia się, by organizm z czasem przyzwyczaił się do nowej rutyny
- spożywanie ostatniego posiłku dnia min. 2 godziny przed snem, a posiłek nie powinien zawierać ciężkich składników, w tym smażonych na tłuszczu mięs czy cukrów prostych (np. frytek, słodyczy, bulek maślanych czy bajgli), a także rezygnacja z herbaty wieczorem (pamiętajmy jednak, że w przypadku stosowania leków czasowo lub przewlekle, kwestię diety i pory posiłków należy ustalić z lekarzem prowadzącym, ponieważ niektóre farmaceutyki mogą wymagać podawania z jedzeniem nawet o późnych porach)
- wyciszające czynności przypominające organizmowi o zbliżającej się porze snu, w tym: higiena ciała, zmniejszenie natężenia światła, wietrzenie pokoju
- czynności wyciszające w zależności od wieku: czytanie na dobranoc, przytulanie, spokojna kąpiel u młodszych dzieci, a także, o ile nie ma przeciwwskazań od lekarza, również ćwiczenia oddechowe. Starsze dzieci mogą znaleźć swoje sposoby na wyciszenie, które nie powinny obejmować czasu ekranowego czy gier pobudzających poznawczo.
Niezależnie od powyższych strategii, warto zwracać szczególną uwagę na zdrowie psychiczne i funkcjonowanie dziecka w środowisku szkolnym, domowym i rówieśniczym. Dzieci i młodzież potrafią maskować swoje problemy, ale często wysyłają sygnały o potrzebie pomocy, których w napiętym harmonogramie dnia można nie zauważać. Znaczenie mają tu m.in. uzależnienia od ekranów, substancji psychoaktywnych (które są obecne już o 11-latków), np. nikotyny, a także kwestia hejtu i bullyingu równieśniczego w świecie rzeczywistym lub wirtualnym.
Opiekunowie i ich dzieci moga uzyskać bezpłatne wsparcie u psychologów szkolnych i w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, a także u lekarza rodzinnego i w publicznych placówkach zdrowia psychicznego. Dostępne są również telefony zaufania, w których można uzyskać pierwszą pomoc psychologiczną, w tym:
- Telefon Zaufania Dla Dzieci i Młodzieży 116 111 oraz pod tym adresem
- Dziecięty telefon zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12 oraz pod tym adresem
- Telefon dla dorosłych w sprawie bezpieczeństwa dzieci (np. opiekunów i nauczycieli) 800 100 100 oraz pod tym adresem.
Ten tekst został napisany w celu informacyjnym i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.
Piszę o zdrowiu, dietetyce i kosmetologii, opierając się na aktualnej wiedzy medycznej i badaniach naukowych. Nieustannie się dokształcam, by dzielić się z czytelnikami rzetelnymi i aktualnymi informacjami ze świata zdrowia i urody. Sądzę, że świadoma edukacja to klucz do lepszego samopoczucia i mądrych wyborów na co dzień.
