Specyficzne trudności w uczeniu się – rodzaje, diagnoza i pomoc
Specyficzne trudności w uczeniu się – definicja
Są to utrudnienia w opanowaniu podstawowych umiejętności szkolnych pomimo prawidłowego rozwoju intelektualnego, zapewnionych warunków do nauki oraz braku zaniedbania edukacyjnego (np. braku dostępu do edukacji lub podstawowych materiałów dydaktycznych). Mogą mieć charakter uporczywy, są niewspółmierne do natężenia materiału. Mogą być diagnozowane u dzieci i młodzieży, która nie ma stwierdzonej niepełnosprawności intelektualnej. Do tej grupy należą dysleksja, dysortografia, dysgrafia oraz dyskalkulia.
Specyficzne trudności w uczeniu się często współwystępują z ADHD, ale dokładne mechanizmy neuronalne tej korelacji nie zostały dotąd poznane.
Uczniowie z diagnozą zaburzeń i trudności w uczeniu się przystępują do egzaminów w poszczególnych etapach edukacji (w tym do egzaminu ósmoklasisty i maturalnego), otrzymują te same arkusze zadań, ale ich uczestnictwo cechuje się zmodyfikowanymi warunkami. W zależności od potrzeb i uzyskanego orzeczenia, może to być wydłużony czas odpowiedzi, osobna sala, zwolnienie z przenoszenia odpowiedzi z arkusza zadań na arkusz odpowiedzi.
Stopień rozpowszechnienia nie jest równy liczbie uczniów z formalnie postawioną diagnozą. Nie wszystkie typy zaburzeń muszą jednocześnie występować, chociaż w praktyce często się to obserwuje.
Czym jest dysleksja?
Dysleksja oznacza, że pomimo znajomości liter, posiadania umiejętności czytania, odpowiedniego dla jego etapu rozwoju stopnia inteligencji ćwiczenia dziecko czyta wolniej, mniej płynnie oraz sprawia mu to więcej wysiłku niż rówieśnikom. Zaburzenie to wynika z nieprawidłowego sposobu przetwarzania informacji wzrokowych, słuchowych, językowych oraz ruchowych.
Dysleksja może objawiać się poprzez gubienie się w tekście, opuszczanie lub dodawanie głosek, mylenie liter podobnych do siebie, nadmierne sylabizowanie lub trudności z rozumieniem tekstu wynikające z powyższych. W rezultacie dziecko wykazuje niechęć do czytania głośnego lub po cichu, szczególnie w klasie. Widoczna jest różnica pomiędzy stopniem umiejętności czytania, a tym, jak dziecko wypowiada się ustnie.
Co to jest dyskalkulia?
Są to trudności w uczeniu się matematyki, w tym wykonywaniem działań arytmetycznych, rozumieniem związków między liczbami oraz zapamietywaniem faktów z nimi związanych. Dziecko może np. nie rozumieć, która liczba jest większa od której, trudniej lub w ogóle nie zapamiętywać tabliczki mnożenia, nie odczytywać godziny na zegarze analogowym, a nawet elektronicznym, mieć problemy z rozwiązywaniem zadań tekstowych (szczególnie jeśli z dyskalkulią współwystępuje dysleksja).
Jeżeli przy osiąganiu umiejętności matematycznych występują problemy związane z dyskalkulią, może to rzutować na inne przedmioty, w których szeroko wykorzystywane jest liczenie, np. w fizyce lub chemii. Utrudnienia z zapamiętywaniem faktów związanych z liczbami może z kolei rzutować na przedmioty, w których często pojawiają się daty lub miary, np. stopnie czy wysokość nad poziomem morza (historia i geografia). Z tego względu dyskalkulia nie jest jedynie zaburzeniem z obszaru matematyki, ale jej występowanie powinno być brane pod uwagę przez nauczycieli w szerszym kontekście edukacyjnym.
Co to jest dysgrafia?
Są to utrwalone problemy z graficzną stroną pisma, które jest produkowane przez dziecko. Pismo jest mało czytelne, niepłynne i nieestetyczne. Litery mogą być zniekształcone, nierówne, a dziecko przy pisaniu szybko staje się męczliwe, wykazuje niechęć do pisania długich form wypowiedzi (np. wypracowań). Często zdarza się nieprawidłowy sposób trzymania długopisu czy pióra, a także nietrzymanie się liniatury w zeszycie. Dysortografia może być powiązana z problemami z koordynacją wzrokowo-ruchową.
Częstym objawem dysortografii jest sytuacja, gdy dziecko bardzo dobrze lub poprawnie radzi sobie z odpowiedzią ustną, jest ona pełna i spełnia cele zadania, ale w formie pisemnej jest ona niekształtna, trudna do odczytania lub mocno ograniczona z uwagi na niechęć dziecka do pisania. W takiej wypowiedzi można też zauważyć zbyt małe lub zbyt duże odstępy między literami oraz wyrazami. W zeszytach daje się zauważyć, że zapisane jest jedynie pół strony, a reszta wypowiedzi przeniesiona jest na następną.
Co to jest dysortografia?
Dysortografia najbardziej kojarzy się z myleniem niektórych, tak samo brzmiących głosek, ale obejmuje również dodawanie lub odejmowanie liter i sylab, przestawianie ich kolejności w jednym wyrazie, mylenie małej i wielkiej litery, duże utrudnienia w zachowywaniu prawidłowej pisowni. Dziecko często ustnie jest w stanie powiedzieć, jak napisać konkretne słowo, a nawet wyjaśnić reguły, jeśli się ich wyuczyło, ale pisze coś odwrotnego. Ponownie, odpowiedzi ustne mogą być nieproporcjonalnie lepsze od pisemnych.
Jakie badania na specyficzne trudności w uczeniu się?
Stwierdzenie specyficznych trudności w uczeniu się możliwe jest w poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Mogą to być poradnie prywatne oraz publiczne, finansowane z budżetu wydziałów edukacji gmin i miast. Poradnie prywatne, chociaż nie są dotowane, muszą spełniać określone kryteria, by móc wydawać opinie. Orzeczenia wydawać mogą jedynie poradnie publiczne.
Kiedy zgłosić dziecko do poradni?
W czasie edukacji wczesnoszkolnej poradnie najczęściej jeszcze formalnie nie diagnozują specyficznych trudności w uczeniu się, ponieważ to jest jeszcze okres, w którym dziecko nabiera i doskonali poszczególne umiejętności. Warto jednak zwracać uwagę na to, jak przebiega ten proces. Nauczyciel wychowawca, który siłą rzeczy spędza z klasą dużo czasu podczas różnych aktywności, może zgłosić rodzicom niepokojące sygnały.
Do poradni można zgłosić się pod koniec trzeciej klasy lub na początku czwartej, przy czym pierwsza opcja daje zarówno szkole jak i rodzicom czas na zorganizowanie formalności potrzebnych do dostosowania warunków uczenia się (o ile będzie taka konieczność). Jeżeli jednak występuje taka potrzeba, można zgłosić się z dzieckiem na diagnozę wcześniej. Opinia i orzeczenie nie zostaną jeszcze wydana, ale rodzice i nauczyciele otrzymają informację o tym, jak wspierać dziecko w rozwoju.
Przy zgłoszeniu warto mieć ze sobą opinię nauczyciela wychowawcy na temat ucznia. Zawiera ona informacje o jego specyficznych trudnościach, ich przejawach oraz mocnych stronach. Podczas badania diagności przeprowadzają testy związane z rozwojem intelektualnym (testy inteligencji walidowane dla wieku ucznia) oraz związane z trudnościami edukacyjnymi. Wyników surowych nie udostępnia się opiekunom, szkole ani uczniowi – są one objęte tajemnicą zawodową, ale ogólne wstępne wnioski są omawiane z rodzicem po zakończeniu spotkania. Diagnosta może wstępnie zalecić wdrożenie pewnych strategii
Czym różni się opinia od orzeczenia z PPP?
Po stwierdzeniu specyficznych trudności w uczeniu się poradnia może wydać opinię o potrzebie dostosowania warunków nauki do ucznia. W diagnozie wpisuje rekomendowane dla placówki edukacyjnej i rodziców kroki, które należy podjąć, np. wydłużenie czasu pisania sprawdzianów czy preferencja odpowiedzi ustnych ponad pisemne. Te rekomendacje nie są opcjonalne dla szkoły, tj, jeśli pojawią się w diagnozie, placówka ma obowiązek je wprowadzić niezależnie od typu poradni, która je wydała.
Orzeczenie może być wydane przez publiczną PP w określonych przypadkach (tj. takich, w których występują również zaburzenia somatyczne, np. padaczka i neurorozwojowe, np. spektrum autyzmu) i dotyczy np. potrzeby indywidualnej ścieżki edukacyjnej z konkretnych przedmiotów. Szkoła po otrzymaniu takiego pisma występuje do wydziału edukacji o godziny lekcji indywidualnych z nauczycielami w osobnej klasie w przedmiotach sprawiających największą trudność uczniowi. Najczęściej są to język polski, matematyka oraz język obcy. Niestety, każdy uczeń otrzymuje ograniczoną liczbę godzin w tygodniu i trzeba je rozplanować czasowo oraz niekiedy zatrudnić dodatkowego nauczyciela. Cały proces może potrwać kilka miesięcy z uwagi na kolejki do poradni publicznych, które zajmują się wieloma aspektami rozwoju dziecka.
Jaką pomoc może otrzymać dziecko ze specyficznymi potrzebami edukacyjnymi?
Opinia z poradni może obejmować takie formy wsparcia rozwoju, jak dostosowanie wymagań edukacyjnych, gdzie nauczyciel powinien przy ocenianiu jego prac brać pod uwagę jego specyficzne trudności. Dostosowanie metod pracy może polegać np. na krótszych poleceniach, lub dzieleniu zadań na mniejsze etapy. Nauczyciel powinien również upewniać się, że uczeń dokładnie rozumie polecenia. W szkole dziecko może zostać objęte opieką w postaci zajęć korekcyjno-kompensacyjnych, czyli zajęć wspierających funkcje czytania, pisania i liczenia, a także zajęć dydaktyczno-wyrównawczych, podczas których uczeń może nadrabiać zaległości.
Istotną częścią pomocy w specyficznych trudnościach w uczeniu się jest pomoc psychologiczno-pedagogiczna, tj. wsparcie pedagoga, psychologa bądź logopedy. Ponadto, dziecko wykazujące takie trudności mogą otrzymać wsparcie w postaci dostosowania na egzaminach zewnętrznych.
Uczeń ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się
Uczeń, u którego występują specyficzne trudności w uczeniu się może być w szkole uznawany za osobę niesolidną, leniwą i nieprzykładającą się do nauki. Tymczasem nie mają one nic wspólnego z takimi epitetami i są neurorozwojowymi zaburzeniami skutecznie utrudniającymi proces nauki i rozwoju. Ponadto, tego typu trudności mogą prowadzić do problemów psychologicznych dzieci pogłębiających się w obliczu coraz gorszych wyników szkolnych. Dlatego z diagnozą nie warto czekać zbyt długo, lecz udać się do poradni możliwie wcześnie, by dziecko, niezależnie od wieku, uzyskało właściwą pomoc. Dzięki temu nie tylko stopnie będzie mieć lepsze, ale dzięki sukcesom i wsparciu może mu wzrosnąć samoocena, wiara we własne siły oraz poczucie własnej skuteczności. Są one bardzo istotnym elementem sukcesu edukacyjnego i budowania w nim umiejętności wykorzystywania swoich zasobów.
Źródła
- Español-Martín G, Pagerols M, Prat R, Rivas C, Ramos-Quiroga JA, Casas M, Bosch R. The impact of attention-deficit/hyperactivity disorder and specific learning disorders on academic performance in Spanish children from a low-middle- and a high-income population. Front Psychiatry. 2023 Apr 12;14:1136994. doi: 10.3389/fpsyt.2023.1136994.
- Langer, N., Benjamin, C., Becker, B. L. C., & Gaab, N. (2019). Comorbidity of reading disabilities and ADHD: Structural and functional brain characteristics. Human brain mapping, 40(9), 2677-2698. doi:10.1002/hbm.24552
Ten tekst został napisany w celu informacyjnym i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.
Piszę o zdrowiu, dietetyce i kosmetologii, opierając się na aktualnej wiedzy medycznej i badaniach naukowych. Nieustannie się dokształcam, by dzielić się z czytelnikami rzetelnymi i aktualnymi informacjami ze świata zdrowia i urody. Sądzę, że świadoma edukacja to klucz do lepszego samopoczucia i mądrych wyborów na co dzień.
