Działanie kofeiny na organizm
Działanie kofeiny pobudzające
Kofeina ma rozległe działanie na organizm i u większości osób może być ono korzystne. Najbardziej kojarzony jest jej wpływ na układ nerwowy. Blokuje ona receptory adenozynowe. Adenozyna to związek sprzyjający uczuciu senności i wyciszeniu układu nerwowego. Przy zablokowaniu jej receptorów ma się do czynienia ze wzrostem czujności, poprawą czasu reakcji i zmniejszeniem senności. Kofeina pośrednio może przez to poprawiać u niektórych nastrój – daje zastrzyk energii. U pewnych osób lub w nadmiarze może jednak wywoływać uczucie niepokoju, drażliwość czy wręcz poczucie bycia „roztrzęsionym” wspierane przez nadmiernie szybkie bicie serca i wzrost ciśnienia tętniczego.
Kofeina spożyta w niedługim czasie przed snem, o ile nie była spożywana w nadmiarze, może wydłużać czas zasypiania oraz skracać sen. Jest to niekorzystne w sytuacji, gdy inne układy organizmu są fizjologicznie zmęczone, ale układ nerwowy otrzymał kolejną dawkę pobudzającej substancji. Gdy zapadamy w sen – jest on również mniej efektywny.
Drzemka kofeinowa to sytuacja, w której spożywamy dawkę kofeiny, np. w postaci kawy, a następnie zapadamy w krótką drzemkę. Kofeina jeszcze nie zdążyła trafić do krwiobiegu, a z nią do mózgu, dlatego zaśnięcie jest możliwe. W efekcie, po przebudzeniu otrzymuje się podwójną dawkę energii – po drzemce oraz od kofeiny. U niektórych osób ten zabieg może jednak wywoływać nadmierne pobudzenie i bardzo złe samopoczucie, z bardzo wysokim ciśnieniem włącznie.
Układ krążenia
Kofeina pobudza układ współczulny odpowiadający za mobilizację organizmu. Ciśnienie tętnicze wzrasta, serce szybciej pracuje, a niektórzy mogą odczuwać kołatanie serca. Reakcja i jej zakres zależą od indywidualnej wrażliwości na ten stymulant, częstotliwość oraz dawkę. Warto pamiętać, że kofeina, chociaż jest powszechnie dostępna, jak w przypadku każdego stymulantu, może w organizmie wytworzyć się tolerancja.
Wydolność fizyczna
Biorąc pod uwagę wspomniane już zmniejszenie uczucia zmęczenia oraz wzrost ciśnienia, a także pobudzenie gotowości do działania i koncentracji uwagi, kofeina może być korzystna dla osób uprawiających aktywność fizyczną ponieważ może poprawiać niektóre jej aspekty, w tym wytrzymałość czy aktywność aerobową. Nie jest to jednak regułą u wszystkich, ponadto, jeśli mowa o kawie, ten efekt może zależeć od jej rodzaju oraz dodatków (np. ilości oraz rodzaju mleka, ilości cukru, etc.).
Układ pokarmowy
Wiele osób stwierdza, że po wypiciu kawy pobudza im się perystaltyka i czują większą potrzebę skorzystania z łazienki. Rzeczywiście może tak być, że pokarm lub napój z kofeiną może przyspieszać potrzebę wypróżnienia. Z drugiej jednak strony, część osób rezygnuje z napojów kofeinowych z uwagi na nasilenie objawów refluksu i zgagi, ponieważ zwiększa ona wydzielanie soków żołądkowych.
Gospodarka wodna i tolerancja
Kofeina to diuretyk, co oznacza, że ma ona właściwości odwadniające, jednak u większości osób jest to działanie łagodne. Może ono słabnąć wraz ze spożyciem, ponieważ rośnie tolerancja. Oznacza to, że z czasem układ adenozynowy adaptuje się do ilości dostarczanej mu kofeiny i reaguje na nią w mniejszym stopniu. Gdy kofeinę się wtedy odstawia, adenozyna może subiektywnie wykazywać silniejsze działanie, tj. wywoływać większe poczucie senności, zmęczenia oraz rozdrażnienia. Często towarzyszyć temu może również rozdrażnienie i bóle głowy – jak po odstawieniu każdej innej substancji stymulującej.
W jakich produktach znajdziemy kofeinę?
Kofeinę znajdziemy w znacznie szerszej ofercie spożywczej niż tylko w kawie. Warto mieć to na względzie, jeśli zamierza się zrobić przerwę od spożywania kofeiny lub planuje się ciążę, w której dozwolona ilość stymulantu jest mniejsza niż u typowo zdrowej osoby dorosłej.
Zawierają ją też popularne napoje oraz pokarmy, chociażby gorzka czekolada. Zawartość tego stymulanta zależy przede wszystkim od ilości czystego kakao oraz gatunku kakaowca, z którego pochodzi. Ponadto, w czekoladzie znajduje się treobromina – również stymulant o łagodnym działaniu.
Kofeina znajduje się w jednym z ulubionych napojów Polaków – herbacie. Najwięcej jest jej w herbacie czarnej, ale sporo jej znajdziemy również w zielonej, białej, żółtej oraz oolong.
Szybkim sposobem na dostarczenie sobie kofeiny w ciągu dnia lub wieczorem są napoje energetyczne lub gazowane. Pamiętajmy jednak, że zawierają one często składniki niekorzystne dla zdrowia (w tym cukier lub słodziki), a także dodatkowe stymulanty, np. guaranę. Efekt pobudzający może być zatem większy niż się początkowo wydaje.
Jeśli natomiast chodzi o kawę, stereotyp podpowiada, że najwięcej kofeiny jest w małej filiżance espresso. Jednak nie jest to prawdą, espresso jest mocne w smaku, ponieważ zawiera mało wody i jest to praktycznie sama esencja kawy. Pojedyncze espresso może kofeiny zawierać nawet mniej niż standardowej wielkości kubek kawy parzonej.
Kofeina – właściwości anty i prozdrowotne
Jak z większością pokarmów i napojów, które znajdują się w naszej kuchni, ich spożywanie ma swoje dobre i złe strony, a to rozróżnienie często przebiega w kwestii ilości. Nie inaczej jest z kofeiną. Wszystkie oddziaływania na poszczególne układy organizmu mogą mieć właściwości korzystne i niekorzystne.
Ponadto, istnieją doniesienia, że kofeina może mieć pewne właściwości neuroprotekcyjne (ochronne) w odniesieniu do choroby Parkinsona. W żadnym wypadku nie może ona być traktowana jako szczepionka na choroby neurodegeneracyjne, ponieważ na ich rozwój wpływ mają również inne czynniki, natomiast spożycie kofeiny było powiązane z niższym ryzykiem zachorowania na chorobę Parkinsona.
Należy również rozgraniczyć efekty samej kofeiny od właściwości kawy. Kawa zawiera wiele innych związków, które mają działanie prozdrowotne, w tym przeciwutleniacze, witmainę B3 oraz minerały.
Czy kofeina działa przeciwnowotworowo?
Kofeina w niektórych badaniach wykazywała pewne właściwości przeciwnowotworowe pod kątem apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci komórkowej w przypadku jej uszkodzenia lub zestarzenia się oraz uniemożliwiania im ewentualnego namnażania się i nowotworzenia. Kofeina zatem nie naprawia łańcucha DNA jako taka, lecz wspomaga eliminację komórek niebezpiecznych. Ponadto, w badaniach kofeina zmniejszała żywotność komórek czerniaka, również hamując szlaki odpowiedzialne za rozwój komórek uszkodzonych oraz wspomagała równowagę oksydacyjną.
Inny potencjał przeciwnowotworowy zbadano pod kątem raka jelita grubego, jednego z najczęściej diagnozowanego rodzaju rana nie tylko na świecie, lecz również w Polsce. Jej działanie wiązano ze wsparciem konkretnego typu limfocytów – komórek układu odpornościowego, których zadaniem jest niszczenie komórek nowotworowych.
Ważne jednak, by nie traktować kofeiny albo kawy jako lekarstwo na raka i nowotwory, co ma szczególne znaczenie w odniesieniu do pseudoterapii obiecujących szybkie rezultaty.
Zagrożenia związane ze spożyciem kofeiny
Warto pamiętać, że o ile filiżanka lub dwie kawy i herbaty mogą nie wyrządzać większych szkód organizmowi, a wręcz działać prozdrowotnie u niektórych osób, kofeina w innych formach, np. w napojach energetycznych nie jest wskazana do regularnego spożycia. W napojach energetycznych często znajduje się więcej kofeiny niż zalecana umiarkowana ilość, co ma szczególne znaczenie dla organizmów młodych ludzi i nastolatków. Ponadto, napoje zawierające dużą ilość kofeiny nie są zalecane do spożycia z alkoholem, ponieważ może to mieć niekorzystny wpływ na układ pokarmowy, szczególnie na żołądek.
Źródła
- Heffernan TP, Kawasumi M, Blasina A, Anderes K, Conney AH, Nghiem P. ATR-Chk1 pathway inhibition promotes apoptosis after UV treatment in primary human keratinocytes: potential basis for the UV protective effects of caffeine. J Invest Dermatol. 2009 Jul;129(7):1805-15. doi: 10.1038/jid.2008.435.
- Liu, Y., Liu, Z., Hu, Y. et al. Caffeine enhances antitumor T-cell activity by suppressing kynurenine pathway in colorectal cancer. Nat Commun 16, 5906 (2025). doi:10.1038/s41467-025-60958-0
- Manica D, da Silva GB, de Lima J, Cassol J, Dallagnol P, Narzetti RA, Moreno M, Bagatini MD. Caffeine reduces viability, induces apoptosis, inhibits migration and modulates the CD39/CD73 axis in metastatic cutaneous melanoma cells. Purinergic Signal. 2024 Aug;20(4):385-397. doi: 10.1007/s11302-023-09967-6.
Ten tekst został napisany w celu informacyjnym i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.
Piszę o zdrowiu, dietetyce i kosmetologii, opierając się na aktualnej wiedzy medycznej i badaniach naukowych. Nieustannie się dokształcam, by dzielić się z czytelnikami rzetelnymi i aktualnymi informacjami ze świata zdrowia i urody. Sądzę, że świadoma edukacja to klucz do lepszego samopoczucia i mądrych wyborów na co dzień.
